Είναι η διαδικασία διά της οποίας ο ιατρός αντιλαμβάνεται το αίτιο του προβλήματος υγείας που αντιμετωπίζει ο ασθενής.
Η διαδικασία αυτή περιλαμβάνει το ιστορικό, την κλινική εξέταση και (όπου απαιτείται) κάποιες γενικές ή στοχευμένες παρακλινικές εξετάσεις.
Με το ιστορικό ο ασθενής περιγράφει στον ιατρό τα συμπτώματά του (π.χ. πόνος, βήχας, δύσπνοια, ζάλη, πυρετός κλπ) και απαντάει σε στοχευμένες ερωτήσεις που του υποβάλλει ο ιατρός.
Συνήθως ο ιατρός ρωτάει τον ασθενή για το ατομικό ιστορικό - αναμνηστικό της υγείας του, είτε σε σχέση με το παρόν πρόβλημα, είτε γενικώς. Επίσης μπορεί να τον ρωτήσει και σχετικά με οικογενειακό αναμνηστικό σχετικών συμπτωμάτων ή ασθενειών που έχουν εμφανίσει μέλη της οικογενείας του, αν υποθέτει ότι υπάρχει στη νόσο κάποια κληρονομική προδιάθεση.
Με την κλινική εξέταση ο ιατρός εξετάζει τον ασθενή κατά συστήματα: Αναπνευστικό (ακρόαση πνευμόνων ή και σπιρομέτρηση, επισκόπηση του φάρυγγα κλπ), κυκλοφορικό (ακρόαση καρδιάς, μέτρηση αρτηριακής πίεσης, ηλεκτοκαρδιογράφημα αν κρίνεται σκόπιμο κλπ), πεπτικό (ψηλάφηση κοιλίας κλπ.), μυοσκελετικό κλπ.
Με τα παραπάνω μέσα η διάγνωση συνήθως επιτυγχάνεται σε μεγάλο ποσοστό (άνω του 80% από έμπειρο ιατρό). Στις περιπτώσεις όπου απαιτείται περαιτέρω έλεγχος, ή τίθεται πρόβλημα διαφορικής διάγνωσης ή απλά ο ιατρός θέλει να επιβεβαιώσει τη διάγνωση, ζητείται η παραπομπή του ασθενούς για παρακλινικές εξετάσεις, όπως είναι για παράδειγμα μια ακτινογραφία, ένα υπερηχογράφημα, ή μια καλλιέργεια για να ταυτοποιηθεί το ενδεχομένως υπεύθυνο λοιμώδες αίτιο (μικρόβιο, ιός κλπ).
Γενικές παρακλινικές εξετάσεις απαιτούνται στα πλαίσια της προληπτικής ιατρικής και πρέπει να πραγματοποιούνται τακτικά. Συνήθως κάθε 2 χρόνια ή κάθε χρόνο αναλόγως της ηλικίας.
Για παράδειγμα, η αυξημένη χοληστερόλη (χοληστερίνη) δεν δημιουργεί συμπτώματα, όπως δεν δημιουργεί η αυξημένη γλυκόζη (σάκχαρο) στα αρχικά στάδια του σακχαρώδους διαβήτη.
Πρέπει όμως να τα γνωρίζει ο ασθενής και ο ιατρός του προκειμένου να επιλέξουν την κατάλληλη αντιμετώπιση.
Επίσης με προληπτικές παρακλινικές (απεικονιστικές ή άλλες) εξετάσεις μπορεί να διαγνωσθούν εγκαίρως κάποιες κακοήθεις νόσοι (καρκίνος κλπ) σε πρώιμα στάδια.